Allah-taala tərəfindən məb`us olmuş ilahi peyğəmbərlər iki əsas məqsədi izləyirdilər. Bu məqsədlərin biri bəndə ilə Yaradan arasında düzgün əlaqə yaratmaqdır. Başqa sözlə, bu məqsəd insanı Allahdan başqa hər hansı bir mövcuda ibadət etməkdən çəkindirmək deməkdir. Bu da tövhid şüarı olan «La ilahə illəllah» sözündə əks olunur. Allah-taala tərəfindən məb`us olmuş böyük peyğəmbərlər üçün, ikinci əsas məqsəd bəşəriyyət arasında sülh, ədalət, səmimiyyət, qardaşlıq və əməkdaşlıq, atifə və qarşılıqlı xidmətlər əsasında əlaqələr yaratmaqdır.
Qur`ani-kərim bu iki cəhəti peyğəmbərlərin iki əsas məqsədi kimi açıqca bəyan etmişdir. Birinci məqsəd uğrunda Xatəmül-ənbiya həzrət Məhəmmədə (s) xitabən buyurur:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا
«Ey Peyğəmbər! Biz səni risalət üçün göndərdik ki, yaxşıya və pisə şahid olub yaxşıları ilahi rəhmətlə müjdləyəsən və pisləri Allahın əzabı ilə qorxudasan.» [1]
İkinci məqsəd barəsində isə belə buyurur:
وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُّنِيرًا
«Haqqın izni ilə xalqı Allaha doğru də`vət et.» [2]
Allah-taala iman gətirənlərə və saleh əməl edənlərə və`d edir ki, dünyanın sonu sizindir; nəhayətdə, dünyaya hökumət edən ilahi din, mə`nəviyyat və «La ilahə illəllah»-dır. O gün mənfəəttələblik və xudbinlik aradan gedəcək və nəticədə dünyanın sonu əmin-amanlıq olcaqdır.
Dünyanın sonu tövhiddir.
Beləliklə, Qur`ani-kərimdən iki mövzu çıxara bildik:
Birincisi budur ki, peyğəmbərlərin iki əsas məqsədi vardır. Yer üzündə tövhid və ədaləti bərpa etmək; qeyd olunanlardan birincisi insanla Allah arasındakı münasibətdən, ikincisi isə insanların bir-birləri ilə qurduqları əlaqələrdən asılıdır. O da budur ki, ədalət məsələsi təkcə arzu və xəyal deyil, real bir həqiqət və ilahi sünnədir. Allah-taala nəhayətdə ədaləti dünyaya hakim edəcəkdir. Belə bir dünyada insanlar əsrlər boyu (biz nə qədər olduğunu bilmirik, bəlkə milyon və yüz milyon ilə qədər) hökumət edəcəkdir. Ancaq bu insanlar elə bir yetkin və həqiqi insanlar olmalıdırlar ki, indiki zülm və ayrı-seçkiliklərə qapılmasınlar.
Bizim söhbətimizin mövzusu bu dünyada ümumi ədalətin bərpası haqdadır. İslam dini dünyada ümumi ədalətin bərpa edilməsini iddia etdiyi üçün bu məsələ xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Görəsən bu din nəyə əsaslanaraq belə bir ədalətin bərpa edilməsini mümkün sayır? Demək, burada üç mövzunu açıqlamalıyıq: birincisi ədalətin nədən ibarət olmasını, ikincisi insanın zatında və fitrətində ədalətə yönəlmə meylinin olub-olmasını, üçüncüsü isə ədalətin həyata keçirilməsinin mümkün olub-olmasını.
Ədalət nə deməkdir? İlk baxışda bunu izah etməyə ehtiyac duyulmur. İnsanlar, az-çox zülmü, ayrı-seçkiliyi görüb müşahidə etmişlər. Ədalət, zülm və ayrı-seçkiliyin əksidir. Başqa sözlə desək, ədalət fitri bir şeydir. Bütün insanlar öz fəaliyyət, istedad və bacarıqlarına görə bir sıra haqlara malik olurlar. Ədalət o deməkdir ki, insanın malik olduğu hüquqlar ona lazımi qaydada verilsin. Hər hansı bir şəxsin malik olduğu hüquqlar ona verilməzsə, bu zülm və ədalətsizlikdir. Bə`zi qədim yunan filosofları ədalətin həqiqətini inkar edərək belə demişlər: «Əslində ədalətin bir mə`nası yoxdur, ədalət zorla eynidir; qanun hökmündən başqa bir şey deyildir, qanun isə zorla bəşərə qəbul etdirilmiş bir şeydir, demək ədalət zorla tə`yin olunur.»
Biz bu mövzunun üzərində mübahisə aparmaq istəmirik, çünki bəhsimizdən uzaq düşərik. Bu nəzəriyyə yanlışdır, haqqın həqiqəti olduğu kimi ədalətin də həqiqəti vardır.
Haqq haradan nəş’ət tapır? Haqqın əsas mənşəyi yaradılış aləmidir, hər bir mövcud öz xilqətində müəyyən bir hüquqa malikdir. Ədalət isə hər mövcudun haqqını özünə verməkdir. Bu filosofların sözləri isə mövhumatdan başqa bir şey deyildir.
Sözümüzün ikinci hissəsi ətraflı bəhslər tələb edir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, bu barədə qarşıya çıxan ilk sual budur: İnsanın zatında ədalətə meyl və yönəlmə vardırmı? İnsan bə`zi şeyləri öz fitrətinin hökmü ilə, heç bir xarici səbəb olmadan istəyir. Burada əsas amil ruh və cismi quruluşdur. Misal üçün, siz bu iclasda iştirak edirsiniz və bu gözəl daş kitabələri görürsünüz. «La ilahə illəllah» lövhəsini ortada, sağ tərəfdə «Muhəmmədən-rəsulullah» və sol tərəfdə isə «Əliyyən vəliyullah» lövhəsini görürsünüz. Həmçinin qara bir ulduzu, (Fatimeyi-Zəhra səlamüllah əleyhanın əlamətini) on iki İmamın adını, ilahi kəlamları, tamamilə İslami şüarlar olan Qur`an ayələrini, Peyğəmbərin, Əmirəl-mö`mininin və İmam Həsənin buyurduğu kəlamları müşahidə edirsiniz. Özü də bu adları iki dəfə yazılaraq üz-üzə qoyulduqları halda görürsünüz. Bütün bunlardan həzz alırsınız və xoşunuza gəlir. Niyə? Bu kimi şeylərdə ləzzət hissini sizə kim məcbur etmişdir? Əlbəttə heç kim məcbur etməyib, sadəcə olaraq bu mənzərələr gözəl olduğu üçün xoşunuza gəlir. İnsanın zatında gözəllikdən zövq almaq qüvvəsi vardır. Bu da müəyyən qanuna, yaxud zora və məcburiyyətə möhtac deyildir; insanın zatındadır. Belə hisslər insanın zatında da mövcuddur. Ədaləti sevmək, başqalarının adil olmağına maraq göstərmək, hətta insanın özünə müəyyən mənafeyi olmasa da zatidir. Başqa sözlə, insanın özü cəmiyyətin ədalətli olmasını istəyir. İnsanın özü bu ədalətdən faydalanmasa da, bu meyl ümumbəşəri istəklərdən sayılır. Ancaq görəsən insanın zatında belə bir istək vardırmı?
Bə`ziləri insanın zatında belə bir qüvvə və gücün olmasına inanmırlar. Bir çox Avropa filosofları belə düşünürlər; dünyada bir çox problemləri yaradan məhz həmin filosofların təfəkkürləridir. Onlar deyirlər: «Ədalət kasıb, yazıq və yoxsulların irəli sürdükləri fikirdir. Zəiflər güclülərin qarşısında mübarizə etməyə qadir olmadıqları üçün ədalət sözünü yaratmışlar; onlar iddia edirlər ki, ədalət müsbət bir xüsusiyyətdir və insan ədalətli olmalıdır. Bunlar hamısı boş sözlərdir. Səbəbi də budur ki, ədalət tərəfdarı olan şəxslərin özü zorlu olsa, məhkum etdiyi şəxslərin gördüyü işləri görəcəkdir.» Məşhur alman filosofu Nitsşe deyir: «Zəiflər ədalət və ədalətsevərlikdən danışanda mən çox gülmüşəm. Baxıb görürəm ki, onlar özləri bu caynaqdan məhrum olduqları üçün (zoru) ədalətdən də m vururlar. Fikirləşirəm ki, ay yazıq! Sənin də caynağın olsaydı, heç vaxt belə danışmazdın.» O filosoflardan biri deyir: «Doğrusu, insanlar ədalətə inanmır və ona etiqadları yoxdur».
Ədalətin zati bir xüsusiyyət olmasına inanmayan şəxslər iki dəstədir. Birincisi deyir: «İnsan bir arzu kimi olsa da ədaləti axtarmamalı, əksinə, qüdrət və zor dalınca getməlidir. Ədalət boş sözdür, onu axtarmayın və hətta arzulamayın, əvəzində zor dalınca gedin.» Sözümüzü təsdiq edən bir məsələ də vardır: «İki düyün buynuz, bir metr quyruqdan üstündür.» (Zor buynuz, ədalət isə quyruqdur). Buynuzu əldə et, ədalət nəyə lazımdır?! Zorun dalınca get. Nitsşe və Makiavelli bu cür adamlardandır».
Ancaq başqaları bu sözlərə inanmır. Onlar deyirlər: «Ədalətin dalınca getmək lazımdır. Bu isə o demək deyil ki, ədalət bizim istəyimizdir; yox buna görədir ki, ayrı-ayrı şəxslər üçün ədalətin tə`minatı ümumi ədalətin tə`min olunması ilədir.» Rassel belə düşünür və həmin fikirlə humanist olduğunu iddia edir. Onun fəlsəfəsi bu sözü meydana gətirir və ona bu sözü deməkdən başqa çıxış yolu qalmır. Deyir: «İnsan zatən mənfəəttələb yaranmışdır». Bu söz tamamilə doğrudur. Bəs ədaləti tə`min etmək üçün nə lazımdır? Bəşəriyyətə üz tutaqmı? “Ey insan, ədaləti sev!”-deyə müraciət etməliyikmi?! Zorla olmaz ki, bəşəriyyətin zatında ədalət sevərlik yoxdur. Zorla «ədaləti qəbul et» demək olarmı?! Ancaq başqa bir işdə görmək olar və o da budur ki, insanın əqlini, elmini və biliyini gücləndirib belə deyək: «Ey insan! Doğrudur ki, ədalət yaxşı bir xüsusiyyətdir, ancaq sənin mənfəəttələblikdən başqa bir çıxış yolun yoxdur, şəxsi mənfəət də ümumi mənfəətlə tə’min olunur. Ümumi ədalət olmasa, şəxsi ədalət də tə’min olmunmayacaqdır».
Doğrudur ki, öz zatının hökmü ilə qonşuna təcavüz etmək istəyirsən, ancaq sən təcavüz etsən, o da bu işi görəcək, sən isə bu işdən az faydalanacaqsan. Beləliklə, ağlını işə sal və fikirləş; nəticədə öz xeyrini ümumi ədalətdə tapacaqsan.
Bu fikir həyata keçirilə bilməyən bir nəzəriyyədir. Çünki, bu iş ümumxalq mənafeyinə deyil, təkcə qüdrətlilərin və varlı sinfin xeyrinədir. Mən zəif bir adam olduğum halda, qonşularıma baxıb görürəm ki, onlar qüdrət, var-dövlət sahibidirlər. Belə olanda qonşumun zorunu duyuram və ədalətli oluram. Amma güclü olduğumu bilib qonşumdan qorxmadıqda və onu əzə biləcəyimə əmin olduqda, ədalətli ola bilərəmmi? Elm məni necə adil edə bilər?! Bir halda ki, deyirsiniz insan mənfəəttələbdir, elm isə ədalətin sənə xeyirli olduğunu deyir. Bu vəziyyət öz qarşımda zorlunu görəndə mümkün olur; zorlu və varlı ilə qarşılaşmasam, ədalətli olmağımın nə mə`nası olacaq? Beləliklə, Rasselin fəlsəfəsi (onun humanist şüarlarının əksinə,) bütün zorlulara və qüdrətlilərə zəiflərdən qorxmadıqları halda onlara zülm etməkdə haqlı bilir.
İkinci dəstənin daxilində üçüncü bir qrup da vardır. Onlar deyir: “Ədalət həyata keçirilə bilər, ancaq bu iş insanın vasitəsi ilə olmaz. Həqiqətdə, insana ədaləti dərindən sevdirmək, elmini və ağlını gücləndirməklə, onun ədalətin xeyirli olmasına inamını artırmaq mümkün deyildir. Ədaləti texnika sahiblərindən və iqtisadi avadanlıqlardan istəmək lazımdır. Bir sözlə, başa düşmək lazımdır ki, o, istəniləsi və sizə dəxli olan bir şey deyildir. Sən ədalətin dalınca gedə bilməzsən və sənin ədalətpərvərlik fikrin yalandır; sən qəti olaraq ədalətsevər deyilsən. Ağlının, səni bir gün ədalətsevərliyə yönəldə biləcəyi də yalandır. Bəşəriyyəti ədalətə yalnız texnika sövq etdirir. İqtisadi mərkəzlərin və əmək alətlərinin inkişafı kapitalizm dünyasına gətirib çıxarır. Kapitalizm dünyası isə istər-istəməz sosializm dünyasını yetişdirir. Sosializm dünyasında da təbii olaraq, mütləq texnikalaşdırma hökmünə əsasən bərabərlik və ədalət bərpa edilir; sən istəsən də, istəməsən də bu iş olacaqdır. Sən ədalətin icraiyyə amili olmadığın üçün tərbiyənin və ağlın ədalətə gətirib çxarmasını fikirləşməməlisən.”
Amma burada olan üçüncü bir nəzər (başqa me`yarla dördüncü görüş) belədir: “Bütün bunlar təbiət və bəşəriyyətin fitrətinə bədbin yanaşmaqdan irəli gəlir. İnsanın ədalətdən qaçması onun hələ də kamal mərhələsinə çatmamağındandır. Bəşərin fitrətində və zatında ədaləttələblik vardır. İnsan yaxşı tərbiyə olunsa, mükəmməl müəllimin əli altında yetişdirilsə, çatacağı yer ədalətsevərlik olacaqdır. Belə bir halda bəşəriyyət ümumbəşəri ədaləti öz şəxsi ədalətindən üstün tutacaq. Gözəllikləri sevdiyi kimi ədaləti də sevəcək. Hərçənd ki, ədalət özü də gözəllik sayılır (bu gözəllik hiss ilə deyil, ağıl ilə dərk olunur). Bizim din adlı məktəbimizdə hər bir şeyin səbəbi vardır. Siz deyirsiniz ki, bəşər zatən ədalətsevər deyil, onu zorla qəbul edir və yaxud öz şəxsi mənafeyini onda tapmaq üçün ağıl yetkinləşməlidir. Və yaxud deyirsiniz ki, əmək alətlərinin kamilləşməsi birbaşa ədaləti bərpa edir. Bütün bu iddiaların qarşısında göstərə bilərik ki, öz şəxsi mənafeyini nəzərə almayan ədalətli və ədalətsevər insanlar da varmış. Ədalət onların şəxsi mənafeyi yox, ideya, məqsəd və arzuları olmuşdur. Onlar ədaləti bir sevgili yar kimi sevmiş və özlərini onun yolunda qurban vermişlər. Bu misallar sübut edir ki, bəşəriyyəti belə bir fikirlə ədalət yolunun yolçusu etmək olar. Hal-hazırda onlar kimi olmasa da, kiçik miqyasda onların yolunu davam etdirənlər tapmaq olar.
Əli ibni Əbu Talib (ə) bu fəlsəfələri batil edən bir misaldır. Bəli, Əli və onun yetirmələrini və bütün dövrlərdə olan bir çox insanları buna misal göstərmək olar. Həzrət Əli (ə)-ı misal gətirəndə bə`ziləri belə düşünürlər ki o, müstəsnadır. Yox, belə deyil. İndi də dindarların arasında həqiqət və ədalət aşiqləri olan insanlar az deyildir. Onlar zatən ədalət vurğunudurlar; gələcək dövrlərin insanları belə olacaq.
Çoxları zənn edirlər ki, İmam Zaman Həzrət Məhdinin [ə.c.] zühuru dünyada texnikanın məhvi, gerilik, süqut və mədəniyyətsizliklə nəticələnəcəkdir. Halbuki məsələ tam əksinədir və zühur insanın əxlaq, düşüncə və elminin yüksəlməsi deməkdir. Bu da dində bizə çatan sənədlərlə sübut olunur. Həzrət İmam Zamanın zühuru və ümumi ədaləti yada salan din, bunları da xatırlatmışdır. «Üsuli-kafi»də yazılmış hədisə əsasən, o həzrət zühur edəndə Allah-taala öz rəhmət əlini insanların başına çəkər və bununla da bəşəriyyətin əqli, düşüncəsi və əməli çoxalar. Müqəddəs vücud zühur edəndə dünyada qoyun və qurd olmayacaq, hətta qurdlar da səmimiyyətlə yaşayacaqlar. Hansı qurdlar? Səhrada yaşayan qurdlarmı? Yoxsa, qurd qiyafəsində olan insanlar? Demək qurd, qurdluq xüsusiyyətinə malik deyil, qurddan qurdluq xüsusiyyəti alınacaqdır.
Həzrətin zamanında hökm sürəcək vəziyyətdən çox misallar gətirməyib, bircə nöqtəni deməklə kifayətlənirik.
Çoxları həzrət İmam Zaman (ə.c.) mövzusu barədə deyirlər: «Bir insan min iki yüz il yaşaya bilərmi?! Bu təbiət qanunlarının əksinədir.» Bunlar bütün şeylərin adi təbiət qanunları ilə (yə`ni bu günkü elmi qanunlarla) yüz faiz uyğun olduğunu zənn etmişlər. Əslində bütün canlı aləmin [bitkilər və heyvanlar] həyatında meydana çıxan böyük dəyişikliklərin hamısı təbii olmamışdır. Yer üzündə bağlanmış ilk həyat rüşeymi bioloji qanunauyğunluq əsasında olmuşdurmu? Yer üzündə tapılan birinci həyat hansı təbii qanunlarla müvafiqdir? Bu gün əldə olan elmi nəzəriyyələrə görə yerin ömründən qırx milyard il keçir. Milyard illər bundan əvvəl bizim yaşadığımız Yer kürəsi qızmar bir kürə imiş və onda heç bir canlının yaşaması mümkün deyilmiş. Elmi ehtimallara əsasən, yer üzündə ilk canlı neçə milyard il bundan əvvəl meydana gəlmişdir. Müasir elm sübut edir ki, canlı varlıq yalnız digər bir canlıdan əmələ gələ bilər. Canlının cansızdan yaranmasını sübut etmək olmaz. İlk canlının yer üzündə tapılmasına elm hələ də cavab verə bilməmişdir. Elm ilk böyük dəyişikliyə, yə`ni yer üzündə bağlanmış ilk həyat rüşeyminin necə bağlanmasına cavab verə bilmir.
Sonra deyir: “Tapılan ilk həyat rüşeymi və ilk hüceyrə inkişaf edir. Başqa bir mərhələyə çatdıqda iki yerə bölünür; bitki və heyvan bölümü. Bitki və heyvan bölümü müəyyən xassələrlə fərqlənirlər. Hərçənd ki, bə`zi hissələr bir-birinin ziddi və bə`zən də bir-birinin tamamlayıcısı olmuşlar. Bu da qəribədir. Bitki olmadan heyvan və heyvan olmadan bitki ola bilməz. Xüsusilə də fəzada olan qazların istifadə edilməsi baxımından bu iş qeyri-məqbuldur. Həyat və yaşayışda tapılan və böyük dəyişiklik olan bu mərhələnin necə baş verdiyinə hələ də elm cavab verə bilməyib. Bitki bölümü və heyvan bölümü necə meydana çıxdı? Elm insanın yaranma mərhələlərini və belə bir qüdrətli mövcudun tapılmasının təhlil edə bilmir. Əql, düşüncə, iradə və ixtiyara malik olan bu mövcudun meydana gəlməsinin cavabını vermək elmin imkanından xaricdir.
Vəhy adi bir prosesdirmi?! Vəhyin özü (bir insanın metafizika aləmindən fərman ala biləcək məsələsi) bir nəfərin min üç yüz il diri qalması məsələsindən az maraqlıdırmı? Əslində bu məsələ təbii bir işdir və insan da onu aramaqdadır. Eyni halda bu iş təbiət qanunlarına da uyğun ola bilər. Bu günkü insanlar vasitə axtarırlar. Bə`zi dərmanlar və bə`zi formullarla insan ömrünü uzatmaq fikrindədirlər. İnsanın təbiət qanunlarına əsasən yüz, yüz əlli, iki yüz, yaxud beş yüz il ömür sürəcəyini demək olmaz. Bədən hüceyrələri məxsus həyat dövrü ilə məhdudlaşır, lakin bu məhdudiyyətin özü şəraitin məhdudiyyətindən irəli gəlir. Bəlkə də bir gün kiçik bir vasitə ilə bəşər ömrü beş yüz ilə qədər uzansın və bu iş insan üçün şübhəli deyil. Bu məsələ həyatda baş verə biləcək adi məsələlərdən sayılır.
Allah-taala həmişə göstərmişdir ki, dünyanın vəziyyəti bə`zi mərhələlərə çatdıqda, sanki qeyb vasitəsi ilə təsadüfü dəyişikliklər baş verir. Bu proses təbiət qanunları qarşısında namə`lumdur. Demək, insan onun haqqında mübahisə etməməli, yaxud ona şübhə ilə yanaşmamalıdır. Din isə insanın gözünü açıb, onun düşüncəsini adi cərəyanlar məhdudiyyətindən çıxarmaq üçündür.
Qeyd etdiyim kimi, o dövrdə elm, əql, rəftar və cəmiyyətin təkamül dövrü necə olacaq? Onlardan bir hissəsini misal olaraq deyirəm.
Şiə və sünni alimlərinin fikrincə, aşağıdakı cümlə həzrət Peyğəmbərdəndir. O həzrət (s) buyurmuşdur:
«Dünyanın qurtarmasına bir gündən çox qalmamış olsa da, Allah o günü mənim övladım olan Məhdinin zühuru üçün uzadar».
Məqsəd budur ki, bu iş Allahın mütləq müqəddər etdiyi işlərdəndir. Yə`ni, hətta dünyanın ömründən bir gün qalsa da belə, Allah bu işi həyata keçirəcəkdir. Bu rəvayəti bütün şiələr və sünnilər qəbul edirlər. Bə`ziləri hicazlı qardaşımız cənab şeyx Xəlilür-rəhmanın həzrət Höccətin zühurunun intizarından danışmasını gördükdə, şiə olmadan onun həzrət İmam Zamanın (ə.c.)-in zühurunun intizarını çəkməsinə təəccüb edirdilər. Lakin bunlar da həzrətin zühurunun intizarındadırlar. Bəlkə də biz şiələrdən bir çoxu adət üzrə bu məntəqədə yaşadığımız üçün bu məsələyə inanırıq. Lakin bu kimi şəxslər həmin e`tiqada təhqiq və axtarışla yiyələniblər. Bu, şiə və ya sünniliyə məxsus məsələlərdən deyil, çünki sünnilər də bu məsələni qəbul edirlər.
İndi isə görün Peyğəmbər (s) o günü necə aydınlaşdırıb, bəşəriyyətin kamal dövrü kimi dəyərləndirmişdir. Buyurdu:
«Məhdi (ə.c) gələn zaman bəşəriyyət arasında ixtilaflar şiddətlənəcək, zəlzələlər baş verəcəkdir. (Məqsəd yer altı təkanlardan törənən zəlzələ deyildir.) Əslində yer üzü insanların törətdikləri cinayət və zülmlərdən məhv olmaq həddinə gəlib çatar.»
«Dünya zülm və haqsızlıqla dolduqdan sonra ədalət hakim olacaqdır.»
«Ondan həm asimanın Allahı, həm də Allahın məxluqatı razıdır. Yer üzünün mövcudları deyərlər: Əl-həmdü lillah ki, bu zülmlərin şərindən qurtardıq.» Sonra buyurdu:
«Sərmayəni düzgün şəkildə bölər.» Dedilər: «Ey Allahın Peyğəmbəri! Düzgün şəkildə bölüşdürmək nə deməkdir?» Buyurdu: «Ədalət üzrə və bərabər şəkildə bölmək.»
«Allah İslam ümmətinin ürəyini zənginliklə doldurar.» Yə`ni, zənn etmə ki, zənginlik və sərmayə təkcə maddi sərmayədir. Ürəklər doludur; yoxsulluqlar, ehtiyaclar, təhqirlər, çatışmazlıqlar, kin-küdurətlər, paxıllıqlar və s. xislətlər ürəklərdən silinər.
Əmirəl-mö`minin Əli (ə) Nəhcül-bəlağədə buyurur:
«Bə’ziləri zənn edirlər ki, həzrət Məhdinin zühurundan qabaq dünyanı misli görünməyən atışma, çox dəhşətli və təhlükəli müharibələr bürüyəcək; müharibə davam edəcək. Müharibə sanki bir yırtıcı heyvandır və bu heyvan qıcırtmış dişlərini göstərəcək. Bu heyvanın döşü sanki müharibədən əldə ediləcək mənfəətlərdir. Və bu heyvan döşünü göstərdikdə müharibə dalınca olanlar görəcəklər ki, çox südlüdür. Buna görə öz xeyirləri üçün müharibəyə girəcəklər. Nəhayət, müharibə onların zərərinə qurtaracaq. Südün sağılması çox ləzzətli görünür, ancaq aqibəti son dərəcə acıdır.»
«Bilin ki, sabahkı dünyanı siz əsla tanımırsınız. Ancaq bilin ki, gələcək dünya vardır.»
«O, ilahi valinin gördüyü ilk iş, hökmdarla hakimləri bir-bir tutub öz adamlarını islah etməkdir; beləliklə dünya islah olunar.»
«Yer öz ciyərinin parçalarını eşiyə atar; yə`ni yer özündə saxladığı hər bir bəxşişi hər hansı bir mə`dəndən, təsəvvür etdiyiniz hər bir iste`dadı hər bir qəlbdən eşiyə çıxarar və indiyə qədər əsirgədiklərini aşkar edər.»
«Yer bir qul kimi təslim olaraq gələr, öz kilidlərini ona verər.» (Bütün bunlar o günün oxşarlıqları sayılır. Yə`ni, daha təbiətdə gizli sirr qalmayacaq və bütün sirlər onun əli ilə açılacaqdır. Təbiətdə məchul məsələ qalmayacaq və bütün məchullar bu dövrdə kəşf olunacaqdır.)
«Və o vaxt həqiqi ədalətin nə olduğunu sizə göstərəcək.» Göstərəcək ki, azadlıq və insan hüququnu qoruyan, necə deyərlər bə`zi iddiaçı təşkilatların sözləri tamamilə yalanmış və bu qədər sülh-sülh deyənlərin sözü nifaqdan başqa bir şey deyilmiş.
«O, sünnə və kitab [Qur`an] qanunlarını zahirən aradan getdiyinə baxmayaraq, dirildəcək.» Yenə də buyurdu:
Bizim imamların hərəsinin məxsus bir ləqəbi vardır. Məsələn, Əmirəl-mö`minin Əli ibni Əbi Talibin ləqəbi «Mürtəza», İmam Həsən əleyhissəlamın ləqəbi «Müctəba», İmam Hüseyn əleyhissəlamın ləqəbi «Seyyidüş-şühəda» və başqa imamlar da «Səccad», «Baqir», «Sadiq», «Kazim», «Riza», «Təqi», «Nəqi», «Zəki», «Əskəri» ləqəbləri ilə tanınmışlar. O həzrətin də özünəməxsus bir ləqəbi vardır; qiyam sözündən alınmış «Qaim» (dünyada qiyam edən şəxs) kəlməsi də İmam Zaman (ə)-ın ləqəbidir. Əslində biz həzrət Məhdini (ə.c) qiyam və ədalətlə tanıyırıq. Hər imamın məxsusi bir sifət və xüsusiyyəti vardır. Bu İmam da qiyam və ədalət sifəti ilə tanınır.
«Daha zülmdən xəbər olmaz.»
«Bütün yollar (yer-dəniz və hava yolları) əmin-amanlıq olar, çünki gərginliyin qaynağı, ədalətsizlik, qəzəb və təəssübdür. Ədalət bərpa ediləndə insanın fitri ədalətə malik olduğu üçün gərginlik olmamalıdır.»
«Və yer bütün bərəkətlərini üzə çıxarar.»
Bilirsinizmi o zaman xalqın narahatlığı nə olacaq?
Xalqın narahatlığı budur ki, sədəqə vermək istəsələr, birinə yardım etmək istəsələr, ona layiq bir kimsə tapa bilməyəcəklər. Yer üzündə bircə yoxsul da tapılmayacaq. İlahi tövhid barədə buyurur:
«Hamı tövhidə iman gətirəcək və yer üzündə müşrik bir şey qalmayacaqdır.»
Təhlükəsizlik barədə buyurur:
Aciz bir qarı dünyanın şərqindən qərbinə əzab-əziyyət çəkmədən səfər edəcəkdir. [3] Ədalət, həqiqi sülh və səmimiyyət barəsində çox sözlər deyilmişdir. Sərvət və bərəkət haqda daha çox sözlər danışılmışdır. Sərmayənin ədalət üzrə bölünməsindən deyilmişdir. Vəsaitin çoxluğundan, bollu q dan, pozğunçuluğun olmamasından söz getmişdir. O zaman şərab və zina olmayacaq, insan yalan danışmağa, qeybət etməyə, töhmət vurmağa, zülm etməyə nifrət edəcəkdir. Bunlar hansı fəlsəfəyə əsaslanır? Əvvəldə qeyd etdiyim İslami bir əqidə: «İnsanın sonu ədalətdir». İslam deyir: «Bəşəriyyətin düşüncəsi elə bir yerə çatar ki, onlar öz mənafeyini başqalarının hüquqlarını qorumaqda görər.» O zaman ədalət bəşəriyyət üçün bir sevgi, bir mələk kimi olacaq. Onun ruhu yüksələcək və tərbiyəsi kamilləşəcək. Bu da elə bir şəraitdə ola bilər ki, böyük bir ədalətli hökumət, iman, Allahpərəstlik və Qur`an hakimiyyəti əsasında qurulduğu halda həyata keçirilə bilər. Biz müsəlmanlar (qərbdə bəşəriyyətin sonuna belə bədbin yanaşmalarının əksinə) bəşəriyyətin gələcəyinə nikbinik. Rassel «Yeni ümidlər» kitabında deyir: «Bu gün bir çox alimlər bəşəriyyətdən ümidlərini kəsmişdir; onlar inanırlar ki, elmin inkişafı elə bir həddə çatıb ki, bəşəriyyət yaxın zamanlarda elmin vasitəsi ilə məhv olacaqdır.» Deyir: «Bunların biri A. Eynşteyndir. Bu alimin fikrincə, bəşəriyyət öz əli ilə qazdığı quyunun yalnız bir addımlığındadır.» İnsanlar bu mərhələdə bir düyməni basmaqla abadlıqları yerlə yeksan edə bilər.
Doğrudan da əgər biz qeyb aləminə, Allaha inanmasaydıq və Qur`an bəşəriyyətin gələcəyindən bizi əmin etməsəydi, onlar kimi dünyanın zahirini görsəydik, onda onları haqlı bilməli idik. Hər gün dağıdıcı vasitələr daha güclü, daha dəhşətli və təhlükəli vəziyyətə düşür. Təxminən iyirmi il bundan əvvəl Xirosimada atom bombası partlayışından sonra bəşəriyyətin texniki təxribat qüvvəsi neçə qat artırılmışdır. Elə mərhələyə çatmışdır ki, müasir dünyada artıq qalib-məğlub yoxdur. Üçüncü dünya müharibəsi baş verərsə, burada kimin qalib gəlməsindən söhbət getmir. Əgər üçüncü dünya müharibəsi baş verərsə, yer və bəşəriyyət məhv olacaq və qalib gələn də olmayacaq. Ancaq biz deyirik: «Bəşəriyyət və yer kürəsi üçün yenə də uçurumlar yaranmışdır; ancaq Allahın gücü, bütün güclərdən üstündür.»
Bizə demişlər:
Əməllərin ən fəzilətlisi nicat gününün intizarını çəkməkdir . [4]
Bu ümumi qurtuluşun intizarını çəkib nikbin olmaq bütün əməllərdən üstün sayılır. Niyə? Çünki bu iş yüksək səviyyəli iman tələb edir.
İlahi! Bizi İmam Zamanın [ə.c.] həqiqi müntəzirlərindən qərar ver! Onun haqq hökumətini dərk etmək ləyaqətini bizlərə qismət et! Amin!
Keçən bəhsimizdə «ümumi ədalət» adlı mövzunu araşdırdıq. İndi isə söhbətimiz həmin bəhsin davamı olaraq, həzrət İmam Zaman (ə.c.)-ın müqəddəs vücudu haqdadır. Bəhsimiz tarixi cəhətdən olacaq və «və`d edilmiş Məhdi» haqqında tarixi həqiqətlər sayılan bəzi məlumatları açıqlayaq.
Bu sahədə mə`lumatları olmayanlar Məhdəviyyətə e`tiqad tarixinin, təkcə həzrət İmam Zamanın (ə.c) dünyaya gəldiyi üçüncü əsrin yarısından başlanmasını zənn edirlər. İndi isə bu məsələni tam şəkildə haradan başlanıb, harada sona çatmasını aydınlaşdıraq.
1. Qur`ani-kərimdə bu söz ümumi müjdə kimi açıqcasına deyilmişdir. Qur`anı diqqətlə oxuyan hər bir şəxs görər ki, İmam Zamanın (ə.c) müqəddəs vücudunun nəzərdə tutulan nəticəsi bir çox ayələrdə, gələcəkdə həyata keçirilməsi qəti olan bir iş kimi xatırlanmışdır. O cümlədən bu ayə:
Allah-taala Qur`an-Kərimdə buyurur:
وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ
«Zəburda zikrdən (Tövrat) sonra yazdıq: Saleh bəndələrim yer üzünün varisi [hökumət] olacaqlar.» [5]
Zəburda da bu sözü xatırlatdıq ki, yer üzü həmişəlik olaraq güclülərin, zalımların, dikbaşların əlində qalmayacaq. Gələcəkdə bütün yer üzündə saleh bəndələr hökumət edəcəklər. Bu ayənin işlətdiyi ifadələrdə heç bir şübhə yoxdur.
Qur`anda buyurulur ki, müqəddəs İslam dini bəşəriyyətin ümumi dini olacaq. Bütün dinlər onun qarşısında devriləcək və yaxud zəiflənəcəkdir. Bu isə və`d edilmiş Məhdinin müqəddəs vücudunun digər nəticələrindən sayılır.
Bu din Peyğəmbərin vasitəsi ilə başqa dinlərə qələbə çalmaq üçün göndərildi; yə`ni bütün dünya xalqları bu dinə iman gətirməlidirlər. Bəhsimiz Qur`an ayələri barədə olmadığı üçün bu qədər misal gətirməklə kifayətlənirik.
Qur`an ayələrindən sonra növbə hədislərə çatır. Peyğəmbər (s) bu haqda bir söz buyurmuşdur, yoxsa yox? Və`d edilmiş Məhdi ilə bağlı rəvayətlər təkcə şiə rəvayətləri olsaydı, şübhə edənlər e`tiraz edib deyərdilər ki, bu məsələ həqiqətdirsə, həzrət Peyğəmbər (s) bu haqda nə isə bir şey buyurmalı idi. O həzrət bu barədə bir şey buyursaydı, onu təkcə şiələr deyil, başqa firqələr də rəvayət etməli idi. Cavab çox aydındır. Təsadüfən və`d edilmiş Məhdi haqqındakı rəvayətlər təkcə şiələrin tərəfindən nəql olunmamışdır. Sünnilərin bu sahədəki rəvayətləri şiə rəvayətlərindən çox olmasa da, az deyildir. Bu sahədə yazılan kitabları oxusanız, bu sözün doğru olduğunu biləcəksiniz. Son illərdə bu sahədə iki kitab yazılmışdır. Onlardan birini («Əl-Məhdi») rəhmətlik Ayətullah Sədr yazmışdır. O kitabda nəql olunan bütün rəvayətlər sünnilərdəndir. Adam o kitabın dərinliyinə vardıqda, sünnilərin və`d edilmiş Məhdi məsələsi ilə əlaqədar rəvayətlərinin şiələrdən çox olduğunu görür. Başqa bir kitab rəhmətlik Ayətullah Bürucirdinin əmri ilə toplanmışdır. «Müntəxəbül-əsər» adlı kitabı, indi də Qumda yaşayan Ağamirzə Lütfullah Safi rəhmətlik Ayətullah Bürucirdinin nəzarəti altında işləyib hazırlamışdır. Bu kitabı da oxusanız, bu sahədə olan bir çox rəvayətləri görəcəksiniz. Bu kitaba sünnilərdən müxtəlif məzmunlu ifadələr və bir çox rəvayətlər daxildir. Bu bəhsdə biz hələ də məsələnin rəvayət cəhətinə toxunmuruq. Ayə cəhəti ilə də işimiz yoxdur. Başqa bir cəhətdən də İslamın (və`d edilmiş) məsələsi haqda bəhs etmək istəyirik. O da budur ki, bu məsəl İslam tarixinə nə qədər tə`sirlər qoymuşdur? Biz İslam tarixini açıqladıqda görürük ki, bu sahədə Əmirəl-mö`min (ə) və Peyğəmbərdən nəql olunan rəvayətlərdən başqa birinci əsrin ikinci yarısından və`d edilmiş Məhdi ilə bağlı xəbərlər İslam tarixində bə`zi hadisələr yaratmışdır. Çünki, belə müjdə və belə sözlər Peyğəmbərdən nəql olunan rəvayətlərdə də vardır. Baxmayaraq ki, ondan sui-istifadələr də olunmuşdur. Bu da müsəlmanların arasında belə bir xəbərin Peyğəmbərin dilindən yayılmasına fakt sayılır. Belə xəbər olmasaydı, sui-istifadələr də olmayacaqdı.
Bu sahədəki tarixi hadisəni bəyan etməzdən əvvəl, Əmirəl-mö`minin Əli əleyhissəlamdan rəvayətlər nəql edəcəyik.
Əmirəl-mö`minin Əli əleyhissəlam Kümeyl ibn Ziyadla çox söhbətlər etmişdir. Dərc olunan danışıqlara əsasən Kümeyl ibn Ziyad deyir: “Bir gecə Əli (ə) əlimi tutdu, məni özü ilə səhraya apardı. Səhraya çatdıqda köksünü ötürüb ürək sözlərini deməyə başladı:
“İnsanlar üç dəstədir: ziyalı alimlər, nicat yolunda olan tələbələr və çöl arıları. Sonra giley-güzar edərək dedi: Kümeyl! Bildiyimi deməyə layiq adam tapa bilmirəm. Bə`ziləri yaxşı adamdırlar, ancaq avamdırlar; bə`ziləri zirəkdirlər, ancaq dəyanətləri yoxdur və dindən öz dünyəvi məqsədləri üçün istifadə edirlər.” İnsanları üç dəstəyə böldü, sonra öz yalqızlığından giley-güzar edərək dedi: “Ey Kümeyl! Mən yalqızlıq hissi keçirirəm. Mən yalqızam, öz ürək sözümü deməyə layiq adam tapa bilmirəm.” Axırda bir dəfə dedi: «Dünya heç zaman boş qalmayacaqdır.»
Buyurdu: «Düzdür, eyni halda yer üzü heç zaman Höccətsiz qalmayacaq, aşkar görünməyən və ya gözlərdən gizli qalan höccət olacaqdır.»
Məhdəviyyətə e`tiqad bəsləməyin tə`sirinin ilk zühurunu, Muxtarın İmam Hüseyn (ə)-ın qatillərindən aldığı intiqam macərasında görürük. Şübhəsiz, Muxtar çox siyasətli adam imiş. Onun hərəkatı dindarlardan daha çox siyasətçilərin hərəkat üslublarından yararlanırdı. Ancaq Muxtarın pis və ya yaxşı adam olmasını demək istəmirik və bununla işimiz yoxdur. Mövzu, imam Hüseynin (ə) qatillərindən intiqam mövzusu olduğu üçün və yaranan şəraitin ən yaxşı şərait olduğuna baxmayaraq, xalq onun (Muxtarın) rəhbərliyi ilə bu hərəkata hazır olmayacaqlarını yaxşı bilirdi. Bəlkə də (bə`zi rəvayətlərə əsasən) o, İmam Zeynəlabidin (ə) ilə görüşdü, ancaq o həzrət qəbul etmədi. Və`d edilmiş Məhdi məsələsini, Peyğəmbərin xəbər verməsini, Əmirəl-mö`mininin oğlu və Seyyidüş-şühədanın qardaşı Məhəmməd ibn Hənəfiyyə olduğunu irəli sürdü, çünki adı Məhəmməd idi. Peyğəmbərdən (s) nəql olunan rəvayətlərdə deyilir ki, «ismuhu-ismi», yəni, mənim adım, onun adıdır. Dedi: “Ey camaat! Mən Peyğəmbər (s) xəbər verdiyi İmam Zamanın naibiyəm. (Buna da diqqət edin ki, İslamın ilk günlərindən Məhdinin zühuru zamanı müəyyənləşdirilməmişdir. Əlbəttə, bə`zi xas adamlar onun kimin oğlu, kimin nəvəsi və kimin nəticəsi olduğunu və Peyğəmbər (s)-in bu haqda «Mənim övladımdan olan Məhdi mütləq zühur edəcək» buyurduğunu bilirdilər. Ancaq bu tarixi müəyyənləşdirən bir dəlil yoxdur.) Muxtar neçə müddət İmam Zamanın nayibliyi ilə siyasi rolunu ifa etdi. İndi görək, Məhəmməd ibn Hənəfiyyə doğrudan da və`d edilmiş Məhdi olduğunu qəbul etdimi? Bə`ziləri deyirlər, intiqam almaq üçün qəbul etdi, ancaq bu söz sübut olmamışdır. Muxtarın Məhəmməd ibn Hənəfiyyəni və`d edilmiş Məhdi kimi tanıtdırdığında heç şübhə yoxdur. Sonralar da elə buradan başlayaraq «Keysaniyyə» təriqəti yarandı. Məhəmməd ibn Hənəfiyyə öləndən sonra dedilər: Və`d edilmiş Məhdi dünyanı ədalətlə doldurmamış ölməz, demək, Məhəmməd ibn Hənəfiyyə ölməmişdir; o, «Rəzəva» dağında qeyb olmuşdur.»
İslam tarixində başqa cərəyanlar da vardır. Əslən Əməvi olan qeyri-şiə tarixçisi Əbül Fərəc İsfahani «Məqatilüt-talibin»də yazır: «Zeyd ibn Əli ibn Hüseynin şəhadət xəbəri Zöhəriyə çatdıqda dedi: “Nə üçün Əhli-beyt (ə) bu qədər tələsir?! Onların zühur edəcək Məhdisi bir gün gələcək.» Aydınlaşır ki, Peyğəmbər övladından olan və`d edilmiş Məhdinin zühuru o qədər təbii imiş ki, Zeydin şəhadət xəbərini Zöhəriyə verdikdə, onun zehni Zeydin qiyam etməsinə sarı cəlb olaraq deyir: «Bu Peyğəmbər övladı nə üçün tələsib, tez qiyam edir?! Bunlar indi qiyam etməməlidirlər, bunların qiyamı və`d edilmiş Məhdinin əli ilə olmalıdır.» Bizim Zöhərinin e`tirazının düzgün olub-olmaması ilə işimiz yoxdur, bəlkə də düzgün deyil. Məqsədimiz Zöhərinin «Peyğəmbərin Əhli-beytindən bir nəfər bir gün qiyam edəcək və onun qiyamı xilaskar və uğurlu olacaq»- deyə danışmasıdır.
İmam Həsən (ə)-ın Həsən adlı bir oğlu var idi və buna görə də «Həsəni müsənna» (ikinci Həsən) deyirdilər (yə`ni Həsən ibn Həsən). İkinci Həsən İmam Hüseyn (ə)-ın kürəkəni idi. Hüseynin qazı Fatimə ikinci Həsənin həyat yoldaşı idi. Hüseyn (ə)-ın qızı Fatimə ilə ikinci Həsəndən Əbdullah adlı bir oğlan dünyaya gəlmişdi. Bu oğlan həm ana tərəfindən, həm də ata tərəfindən həzrət Əli (ə) və həzrət Zəhra (s.ə) ilə əlaqələndiyinə görə, həm də son dərəcə sədaqətli olduğu üçün «Əbdüllahi Məhz» ləqəbi qazanmışdı. Əbdüllahi Məhz həm Ələvi, həm də Fatimi idi. Həm ata, həm də ana tərfindən Əli (ə) və Fatimə (s.ə)-nın övladı sayılırdı. Əbdüllahi Məhzin Məhəmməd və İbrahim adlı iki oğlu var idi. Bunların dövrü Əməvilər dövrünün sonuna (təxminən 130-cu Hicri ili) təsadüf edirdi. Məhəmməd ibn Əbdüllah çox şərafətli adam olduğuna görə «Nəfsi-zəkiyyə» ləqəbi ilə tanınmışdı. Əməvilər dövrünün sonunda «Həsəni seyyidləri» qiyam etdilər. (Geniş macəradır). Hətta Abbasilər də Məhəmməd ibn Əbdüllahi-məhzə bey`ət etdilər. Həzrət Sadiq əleyhissəlamı da iclasa də`vət edib dedilər: «Biz qiyam etmək istəyirik və Məhəmməd ibn Əbdüllaha bey`ət etmək fikrindəyik. Siz də hüseynilər seyyidi olduğunuz üçün ona bey`ət edin.» İmam buyurdu: «Bu işdə məqsədiniz nədir? Məhəmməd əmr be mə’ruf və nəhy əz münkər uğrunda qiyam etmək istəyirsə, mən də onunla əməkdaşlıq edib, ona arxa dururam; qiyam etməsi bu ümmətin Məhdisi ünvanı ilə olsa, səhv edir. Bu ümmətin Məhdisi o deyil, başqa bir kəsdir. Mən isə bu işi heç zaman təsdiq etməyəcəyəm.» Bəlkə də bir az Məhəmməd ibn Əbdüllah üçün də məsələ yanlış anlaşılmışdı; çünki o, Peyğəmbərin adını daşıyırdı, çiynində də xalı var idi. (Peyğəmbərin çiynində xalı var idi ki, peyğəmbərlik nişanı sayılırdı). Onlar deyirdilər: “Bəlkə də bu xal onun ümmət Məhdisi olduğunun nişanıdır.» Ona bey`ət edənlərin bir çoxu ümmət Məhdisi ünvanı ilə bey`ət etdilər. Burada ümmət Məhdisi məsələsinin xalq arasında qəti olduğu aydınlaşır, çünki o zaman qiyam edən hər bir adam bir az saleh və doğru danışan olurmuşsa, deyirmişlər ki, «bu Peyğəmbər buyurduğu Məhdidir». Əgər Peyğəmbər bu sözü deməsəydi, belə olmazdı.
Hətta görürük ki, Abbasi xəlifələrindən birinin adı da Məhdi imiş [üçüncü Abbasi xəlifəsi Mənsurun oğlu]. Birinci xəlifələri Səffah idi. İkincisi Mənsur və üçüncüsü Mənsurun oğlu Məhdi Abbasi. Tarixçilər, xüsusilə «Dar Mister» yazır: «Mənsur özü bilə-bilə oğlunun adını Məhdi qoydu; ondan siyasi məqsədlər üçün istifadə etmək istəyirdi; bu yolla xalqı aldadıb deyirmiş ki, siz intizarında olduğunuz Məhdi, mənim oğlumdur». Buna görə «Məqatilut-talibin» və başqa yerlərdə yazmışlar ki, bə`zən öz yaxın adamları ilə qarşılaşdıqda bu sözün yalan olduğunu e`tiraf edirdi. Bir gün qohumu Müslim ibn Qüteybə ilə rastlaşaraq dedi: «Məhəmməd ibn Əbdüllahi Məhz nə deyir?» Dedi: «Ümmət Məhdisi olduğunu deyir». Dedi: «Səhv edir, ümmət Məhdisi nə odur, nə də mənim oğlum». Amma bə`zi şəxslərlə üzbəüz olduqda deyirdi: «Ümmət Məhdisi o deyil, mənim oğlumdur». Dediyim kimi, ona bey`ət edənlərin çoxu həmin adla bey`ət etdilər. Bu da Peyğəmbərdən nəql olunan və dillərə düşən rəvayətlərin çoxluğundan irəli gəlirdi. Əhali səhvə yol verib, məsələni arayıb aydınlaşdırmadan onun ümmət Məhdisi olduğuna iman gətirmişdilər.
Yenə də İslam tarixində başqa cərəyanlar görürük, o cümlədən Mədinə fəqihlərindən olan Məhəmməd ibn İclan, Məhəmməd ibn Əbdüllahi Məhzə bey`ət etdi. Abbasilər öncə bunları himayə etdilər, ancaq xilafət məsələsi ortaya çıxarkən, qüdrət əldə edib, Həsəni seyyidlərini öldürtdürdülər. Mənsur bu fəqihi çağırdı, tədqiqat etdikdə bey`ət etdiyi sübuta yetişdi. Onun əlini kəsməyi əmr etdi. Dedi: «Düşmənə bey`ət edən bu əl kəsilməlidir». Yazılmışdır ki, Mədinə fəqihləri toplaşıb onun bağışlanmağını xahiş etdilər: «Ey xəlifə! Onun təqsiri yoxdur. O, fəqih bir adamdır və rəvayətləri bilir, bu adam Məhəmməd ibn Əbdüllahın ümmət Məhdisi olduğunu zənn edərək ona bey`ət etmi ş dir; onun məqsədi səninlə düşmənçilik deyildir.»
Bununla belə görürük ki, İslam tarixində və`d edilmiş Məhdi mövzusu qəti və mütləq olan məsələlərdəndir. Zaman keçdikcə və`d edilmiş Məhdinin zühuruna inanmaq nəticəsində bə`zi tarixi hadisələrin baş verməsini görürük. Bizim bir çox imamlarımız dünyadan getdikdə, bə`ziləri deyirdilər: «Bəlkə də ölməyib, qeyb olub, bəlkə də ümmət Məhdisidir». Bu iş İmam Musa Kazim (ə) dövründə də baş vermişdi. Hətta İmam Baqir (ə), İmam Sadiq (ə) və başqa imamların zamanın da var imiş.
Həzrət Sadiq (ə)-ın İsmayıl adlı bir oğlu varmış. «İsmailiyyə» təriqətinin tərəfdarları ona inanırmışlar. O həzrət hali-həyatda ikən İsmayıl dünyadan getdi. İmam (ə), İsmayılı çox sevirmiş. İsmayıl dünyadan gedəndə ona qüsl verib kəfənə bükəndən sonra İsmayılın başı üstə gəlib, səhabələri çağırdı; kəfəni açıb İsmayılın üzünü göstərərək buyurdu: «Bu İsmayıl mənim oğlumdur, sabah onun ümmət Məhdisi olduğunu iddia edib, qeybə çəkilməsini deməyin; cənazəsini görün, üzünü görün, tanıyıb sonra şəhadət verin.»
Bütün bunlar müsəlmanlar arasında Məhdinin mütləq gəlməsinə inanmağın dəlili sayılır. Tədqiqatlara görə, ibn Xəldunun zamanına qədər İslam alimlərindən, hətta bir nəfər də olsun belə, Məhdi ilə əlaqədar hədislərin kökdən yalan olmasını deməmişdir. İxtilaf varmışsa, bu mövzunun təfərrüatında imiş. Deyirmişlər ki, görəsən bu şəxsdir, yoxsa başqası? Görəsən İmam Həsən Əskəri (ə)-ın oğludurmu? İmam Həsən övladındandır, yoxsa İmam Hüseyn? Ancaq şübhə yeri yox idi ki, bu ümmətin bir Məhdisi olacaq ki, o da Peyğəmbər nəslindən və Zəhra övladlarından olmalıdır. Onun işi dünyanı zülm bürüdükdən sonra ədaləti bərqərar etmək olacaqdır.
Bu məsələnin təkcə şiəliyə aid olmamasını bilmək istəsəniz, məhdəviyyət iddiaçılarının şiələr, yoxsa sünnilər arasında daha çox olmasına diqqət yetirin! Görəcəksiniz ki, sünni təriqəti arasında da Məhdilik iddiası edənlər çox olmuşdur. Bunların biri sudanlı Məhdi, yaxud sudanlı Mütəməhid olmuşdur. Onun keçmiş son əsrdə Sudanda zühur edi b , yaratdığı cəmiyyət elə həmin son illərə qədər davam etmişdir. Əslində bu adam məhdəviyyət iddiası ilə zühur etmişdir. Məhdəviyyətə e`tiqad bəsləmə məsələsi sünnilərin arasında çox olduğu üçün qondarma Məhdinin meydana gəlməsinə zəmin yaratmışdır. Başqa İslam ölkələrində də məhdəviyyət iddiaçıları çoxmuş. Hindistanda və Pakistanda «Qadiyanilər» həmin məhdəviyyət iddiası ilə çıxış etmişlər.
Hafizin şiə ya sünni olduğunu qəti şəkildə deyə bilmərik. Bir kimsənin də onun mütləq şiə olduğu haqda danışdığını eşitməmişəm. Ancaq Hafizin şe`rlərində [həmin məsələyə işarə etdiyini] görürük.
1. Məzmunu:
«Haradadır dəccal gözlü, mülhid görkəmli sufi,
de yansın, çünki dinin pənahı Məhdi yetişdi».
2. Şe`rin tərcüməsi:
Ey könül müjdə ver ki, İsa nəfəsli bir kimsə gəlir.
Onun xoş nəfəslərindən bir kimsənin ətri gəlir.
Qəmdən fəryada gəlmə, çünki keçən gecə
Fal açmamış, «dada yetişən» gəlir.
Vadiyi-imən odundan təkcə mən xoşhal deyiləm.
Musa bir qığılcım ümidi ilə buraya gəlir.
Məqsədin haradan olduğunu heç kim bilmir,
Yalnız bir zəng səsinin eşidilməsi, bəllidir.
Bu bağçanın bülbülündən soruşmayın, çünki mən,
Qəfəsdən gələn nəsə bir nalə səsini eşidirəm
Tarixi baxımdan bəhs etdiyimiz mövzular burada sona çatır. Ancaq İmam Zamandan (ə.c.) sonra iddiaçıların zühur etməsi məsələsi uzun məsələdir; ona toxunmaq istəmirik. Bəhslərimizə üç mətləbi bəyan etməklə yekun vururuq.
Dünyanı zülm bürüdükdən sonra ümumi ədalət meydana çıxacaq; bu da bir məsələ qarşıya çıxarır: “Bə`ziləri həmin sözə əsaslanaraq hər bir islahata zidd olub deyir ki, dünya zülm ilə dolmalı, sonra bir inqilab nəticəsində ədalət hakim olmalıdır. Dilə gətirməsələr də ürəklərində islahatla müxalifdirlər. Bir nəfərin islahat uğrunda bir addım atdığını gördükdə narahat olurlar. Cəmiyyətdə xalq arasında dindarlığa qarşı maraq gördükdə bərk əsəbiləşir və ona qarşı çıxırlar. Onların fikrincə, İmamın zühuru üçün vəziyyət daha da gərginləşməlidir. İslahat uğrunda təşəbbüs göstərərək xalqı dinə sarı yaxınlaşdırmağımız, İmam Zamanın (ə.c) zühuruna xəyanət sayılır. Bu işlə biz onun zühurunu gecikdirmiş oluruq. Görəsən doğrudan da belədirmi? Bunu aydınlaşdırmaq lazımdır.
Dünyada baş verən bə`zi hadisələr partlayış kimidir; bədəninizdə olan çibanın yetişib dağılması kimi. Bu çiban yetişərək partlayış həddinə qədər böyüməlidir. Demək, çibanın yetişməsinin qarşısını alan hər bir şəxs bu məsələyə düzgün yanaşmır. Üzərinə dərman qoymaq istəsəniz də, onu tez yetişdirib partladan dərman qoyun. Bə`zi ictimai-siyasi sistemləri qəbul edən fəlsəfələr, partlayış formalı inqilabların tərəfdarıdırlar. Onların fikrincə, inqilabın qarşısını alan hər bir iş pislənir. Odur ki, bə`zi ictimai sistemlər və metodlar islahatla tam ziddirlər. Deyirlər ki, apardığımız islahat nədir? Qoyun islahat olmasın, qoyun pozğunluq çoxalsın, kin-küdurət çoxalsın, zülm və narahatlıqlar çoxalsın, işlər qarışsın, pərişanlıq və etirazlar yığılıb birdən ümumi çevriliş və inqilab şəklinə düşsün. Bizim fiqhimiz bu sahədə aydın mövqe tutmuşdur. Görəsən biz müsəlmanlar da İmam Zamanın (ə.c) zühuru haqda bu cür düşünməli və deməliyik ki, qoyun günah çoxalsın, qoyun vəziyyət gərginləşsin, əmr be mə`ruf və nəhy əz münkər etməyək, uşaqlarımızı tərbiyə etməyək, hətta biz özümüz də həzrətin zühurunu yaxınlaşdırmaq üçün namaz qılmayıb, oruc tutmayaq, heç bir vəzifəni yerinə yetirməyək, başqalarını da namaz qılmamağa, oruc tutmamağa, zəkat verməməyə, həccə getməməyə çağıraq? Zühurun başlanğıcına zəmin yaratmaq üçün bütün bu işləri görməliyikmi? Yox, şübhəsiz bu iş İslamın qəti prinsiplərinin əksinədir. Demək, İmam Zamanın (ə.c.) zühurunun intizarını çəkmək, bizim üzərimizdə olan şəxsi və ictimai məsuliyyətlərin birini də öhdəmizdən götürmür. Əslində bu e`tiqad təkcə şiə dünyasına deyil, sünnilərə də aiddir. Siz dünyada bir alim tapa bilməzsiniz ki, həzrətin zühur intizarı ilə üzərimizdə olan vəzifələrin götürülməsinə inansın. Bu məsələ [həzrət Höccət (ə)-ın zühur təfsirinin] bir növüdür.
Digər növü budur ki, yetişmə sözü, partlayış yox, bir meyvə kimi təkamül yolundadır. Çibanın yetişib partlamaq üçün zamanı var, meyvə isə yetişib kamilləşmək üçün zaman gözləyir. Yə`ni, öz təkamül yolunu seyr edib dirilmək mərhələsinə çatır. Həzrət Höccət (ə)-ın zühur məsələsi çibanın partlamasına yox, meyvənin yetişməsinə oxşayır. İmam Zamanın indiyə qədər zühur etməməyi, günahın az olmasında deyil, dünyanın qəbul mərhələsinə çata bilməməyindədir. Şiə rəvayətlərində görürsünüz, azlıq təşkil edən o üç yüz on üç nəfərlik dəstə yaranarsa, həzrət zühur edəcəkdir. Hələlik o üç yüz on üç nəfərlik [təqribən] azlıq təşkil edən dəstə yoxdur. Yə`ni, fəsadın çoxalması və digər tərəfdən də İmam Zaman (ə)-ın bayrağı altında hökumətin təşkilinə ləyaqətli şəxslərin yetirilməsi zaman tələb edir.
Hal-hazırda bu kimi layiqli şəxslər dünyaya gəlməyiblər. Doğrudur «bulanmasa durulmaz». Ancaq bulanmaq müxtəlif cür olur. Həmişə dünyada əvvəl lillənmək, sonra da durulmaq olur və bu durulmaq yenə də yerini lillənməyə verər; ancaq yüksək səviyyəli lillənməyə, aşağı səviyyəli lillənməyə yox. Sonra o lillənmə durular və yenə də birinci səviyyədən üstün rütbəli duruluq törənər. Sonra o duruluq lillənər, ancaq bu dəfə yüksək səviyyəli lillənmə olar. Yə`ni, durulduqdan sonrakı bu lillik əvvəlki duruluqdan üstündür. Odur ki, deyirlər insan cəmiyyətinin hərəkəti spiralvari hərəkət kimidir. Yə`ni, yüksəlişə gedən yol dairəvi hərəkətdir. Bəşər cəmiyyəti dolandığı halda, hamar cəhətdə dolanmır, yuxarıya sarı gedir, bəli ardıcıl olaraq lilliklər yerlərini duruluğa verir, ancaq lillik, lil olduğu ilə eyni halda yüksək səviyyədədir. Şübhəsiz, bizim indiki dünyamız pərişan və dağınıq bir dünyadır. İxtiyarı böyük hökmdarların da əlindən çıxmış bir dünyadır. Dünyada müxtəlif səviyyəli pərişanlıqlar vardır. Kənd öz pərişanlığı və sakitliyi ilə yerdən-göyə qədər fərqlənir. Həmçinin bir şəhər də öz sakitliyi ilə yerdən-göyə qədər fərqlənir. Demək, biz eyni zamanda həm pərişanlığa, həm də sakitliyə doğru getməkdəyik. Biz həzrət Höccətin zühuruna doğru getdiyimiz anda, pərişanlığa doğru da gedirik, çünki sakitlikdən pərişanlığa getmək lazımdır. Biz həm də sakitliyə doğru gedirik, çünki o yüksək səviyyəli pərişanlıqdır. Bəşər son yüz ildə [hələ beş yüz il qabağı demirik] indiki düşündüyü kimi heç zaman düşünməmişdir?! Bu gün dünya ziyalıları deyirlər: Bəşəriyyətin bu günkü fəlakətinin yeganə çıxış yolu dünyəvi vahid hökumətin təşkil edilməsindədir. Keçmiş zamanda bu düşüncə bəşəriyyətin təsəvvürünə belə gəlməzdi. Demək, biz eyni zamanda pərişanlıq və sakitliyə doğru getdiyimiz üçün İslam dini öhdəmizdə olan vəzifələri buraxmağa əmr etmir. Başqa cür olsaydı, haram işləri görməyi, vacibləri buraxmağı, əmr be mə`ruf və nəhy əz münkər etməməyi, uşaqları tərbiyə etməməyi, pozğunluğun çoxalmasını əmr edərdi. Siz namaz qılıb, oruc tutur, əmr be mə`ruf edir, kitab yazır, nitq söyləyir, təbliğatla, insanların düşüncə səviyyəsini yüksəltməklə İmam Zamanın (ə.c.) zühurunu gecikdirirsiniz. Yox, belə deyil, həmin islahatlar o həzrətin zühurunu yaxınlaşdırır. Həzrət Höccət (ə)-ın zühuru intizarında olduğumuzla bu məsələni heç zaman irəli sürməməliyik. Onun zühurunun intizarında olduğumuza görə heç bir vəzifə boynumuzdan götürülmür.
Həzrət İmam Zaman (ə.c) barədəki düşüncəmizi İslama tətbiq etməyə çalışın. Ümumiyyətlə, biz bunu intiqam və kin-küdurətə qapılan bir adamın uşaqlıq arzusu kimi göstərmişik. Sanki həzrət Höccət yalnız Allah-taalanın, onun gəlib bizləri xoşbəxt etməsinə dair izn verməsini gözləyir. Yox, bu böyük ümumdünya fəlsəfəsidir, çünki İslam özü ümumbəşəri bir dindir; şiəlik həqiqətdə ümumdünya bir məsələsidir. Biz bunu ümumdünya fəlsəfəsi kimi başa düşürük. Qur`anda buyurulur:
وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ
«Zəburda zikrdən (Tövrat) sonra yazdıq: Saleh bəndələrim yer üzünün varisi [hökumət] olacaqlar.» [6]
Söz yerdən gedir, filan məntəqədən, filan soydan və filan tayfadan yox. Birinci məsələ gələcəyə ümid bəsləməkdir. Dünya gələcəkdə məhv olmayacaq. Bu düşüncənin Avropada yarandığını təkrar-təkrar demişik. Onlar deyirlər: “Bəşəriyyətin, mədəniyyət adlı öz əli ilə qazdığı quyuya düşmək mərhələsinə çatmasına bir addımdan çox qalmır. Zahirdə də belədir, ancaq din və məktəb bizə deyir: «Bəşəriyyətin səadətli yaşayışı gələcəkdədir, indiki yaşayış ötəridir. İkinci məsələ isə, o dövrün, əql və ədalət dövrü olmasıdır.». Siz insanın üç ümumi dövrə malik olduğunu görürürsünüz. Oyun-oyuncaq və qayğısız düşüncələrin hakim olduğu uşaqlıq dövrü, gənclik dövrü və ağıllılıq, qocalıq dövrü. Bu dövr yetginlik və təcrübələrdən istifadə etmək dövrü, hissdən uzaq və ağıl hökuməti dövrüdür. Bəşər cəmiyyəti də belədir. Bəşər cəmiyyəti də üç dövrü keçirməlidir. Birinci dövr əfsanə və sehrkarlıq dövrü, yaxud Qur`an ifadəsi ilə desək cahillik dövrüdür. İkinci dövr elm dövrüdür, ancaq elm və gənclik, şəhvət və açıqlıq hökuməti dövrü sayılır. Doğrudan bizim əsrimiz hansı mərhələdədir? İnsan diqqətlə hesablasa, indiki zamanın açıqlıq, ya şəhvət dövründə olduğunu açıq-aşkar görə bilər. Mə`rifət, ədalət, sülh, insanlıq və mə`nəviyyət hökuməti edən bir dövr olmayacaqmı? Mümkündürmü ki, belə bir dövr olmasın?!
Allah-taalanın aləmləri yaradıb bəşəriyyəti onun ən üstün məxluqu qərar verməsi, yetkinlik dövrünə çatmadan onu tamamilə məhv etməsi mümkündürmü?!
Demək, məhdəviyyət böyük bir fəlsəfədir. İslami məzmunlarımızın nə qədər ali olduğuna baxın!
Mübarək Ramazan [orucluq] ayının gecələrində iftitah duasını oxuyuruq. Bu duanın bir çox hissələri İmam Zamanın (ə.c.) vücuduna məxsusdur. İndi isə onları oxuyaq. Bizim duamız bunlardır:
İlahi! Biz arzu edirik və səndən böyük və ulu dövlət bayrağı altında yaşamağımızı istəyirik.
Sən onunla həqiqi İslama, İslam əhlinə izzət bağışlayıb, nifaqları, iki üzlülükləri aradan aparıb, zəlil edəcəksən.
Bizə bu iftixarı verirsən ki, o dövrdə başqalarını sənin itaətinə də’vət edənlərdən və sənin yolunda başqalarının göstəriş verəni və rəhbəri və qabaqcılı olaq.
İlahi! Bizi bu dünyada və axirətdə sənin rəhmət və inayətindən feyz aparanlardan et!
İlahi! Səni Öz Müqəddəs Zatına və kəramətli övliyalarına and veririk! Bizi bu böyük arzuya çata bilən layiqli bəndələrindən et!
[1] Əhzab-45.
[2] Əhzab-46.
[3] Nəhcül-bəlağə, 138-ci xütbə.
[4] Biharul-ənvar, 52-ci cild, səh-122.
[5] Ənbiya-105.
[6] Ənbiya-105.